Хоёр хөршөөс уул уурхайн сал барт маань хөрөнгө оруулсан компаниудын “амбийц” аймаар байна. Монгол Улсын Засгийн газар олон улсын шүүхэд дуудагдсан сүүлийн хоёр тохиолдол Орос, Хятадын бизнесийнхэнтэй холбоотой. ОХУ-ын “Алтан дорнод Монгол” 50 сая долларын татвараас зайлсхийн Монгол Улсын хууль тогтоомжийг зөрчсөнийхөө хариуд тэрбум доллар нэхэмжлэн манай Засгийн газрыг олон улсын шүүхэд өгч хатуухан сорилоор он дамнан нухалж буй. Уг хэргийн талаарх арбитрын шийд одоогоор гараагүй байна. Харин энэ удаа Монгол Улсын Засгийн газрыг хятадууд ирүүлд дуудлаа. БНХАУ-ын “Чинхуандаоши чинлон интернэйшнл индастрэл”, “Чайна хэй лон жиан интернэйшнл энд техникал кооператив корп” болон “Бээжин шоуган майнин инвэстмэнт” хэмээх гурван компани Монголын Төмөртэйн ордын уурхайд оруулсан хөрөнгөө хамгаалан манай Засгийн газрын эсрэг өнгөрсөн сард олон улсын арбитрын шүүхэд албан ёсоор ханджээ.
Хятадын тал Монгол Улсын Засгийн газрыг Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд 1991 онд байгуулагдсан хэлэлцээр болон 1993 онд анх батлагдаж 2002 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай Монгол Улсын хуулийг зөрчсөн хэмээн олон улсын шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлдээ буруутгасан байна. Манай улс 2006 оны есдүгээр сард БНХАУ-ын “Чинхуандаоши чинлон интернэйшнл индастрэл”, “Чайна хэйлон жиан интернэйшнл энд техникал кооператив корп” болон “Бээжин шоуган майнин инвэстмэнт” компаниудын хөрөнгө оруулалттай “Төмөртэй хүдэр” ХХК-ийн 939 А дугаар бүхий ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг хууль тогтоомжийг үндэслэн цуцалсныхаа төлөө ийн ирүүлд дуудагдав. Тусгай зөвшөөрлийг нь цуцалсны дагуу “Төмөртэй хүдэр” ХХК-ийн олборлосон төмрийн хүдрийг эзэмших, захиран зарцуулах эрхийг хориглосон юм. Ийнхүү Төмөртэйн уурхайг ашиглах тусгай зөвшөөрлийг Монгол Улсын төрийн өмчит Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрт олгосныг уншигчид санаж байгаа биз ээ. Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн наймдугаар зүйлд “Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт Хятадын хөрөнгө оруулалтын талаар маргаан үүссэн тохиолдолд талууд эвээр шийдвэрлэхийг эрмэлзэнэ.
Хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагааг тасалдуулсантай холбогдуулан нөхөн төлбөрийн хэмжээний тухайд хоёр тал эвийн хэлэлцээ хийж эхэлснээс хойш зургаан сарын дотор маргаанаа шийдвэрлэж чадаагүй бол аль нэг тал ad hoc арбитрт хандах эрхтэй ” хэмээн заасан байдаг. Монгол Улсын Засгийн газар Хятадын талтай 2009 оны аравдугаар сараас эхлэн хагас жилийн хугацаанд эвийн хэлэлцээ явуулж үүсэн маргааныг шийдэхээр оролдсон боловч тохиролцоонд хүрч чадааг үй аж. Ийнхүү Хятадын хөрөнгө оруулагчид өнгөрсөн сард олон улсын шүүхийн хаалгыг татжээ. Тэд Монгол Улсын Засгийн газраас хэдий хэмжээний нөхөн төлбөр шаардсан нь одоогоор нууц байна. Төмөртэйн уурхайд хөрөн гө оруул сан Хятадын компа ниуд Германаас гаралтай “Фрэшфийлдс Брукхаус Дэрингэр” (Freshfields Bruckhaus Deringer) хэмээх олон улсын хуулийн пүүстэй өмгөөллийн гэрээ байгуулан 2009 оноос Монголын Засгийн газрын эсрэг хамтран ажиллаж эхэлжээ.
Энэ пүүс маргаан бүхий томоохон компаниуд, санхүүгийн төвүүд, үндэстэн дамнасан корпорациуд болон Засгийн газруудад бизнесийн хуулийн зөвлөгөө, өмг өөл лийн үйлчилгээ үзүүлдэг. Европ, Ойрхи дорнод, Ази, АНУ-д 27 салбар төвтэй бөгөөд нарийн мэргэшсэн 2500 гаруй хуульчтай юм байна. БНХАУ дахь гадаадын шилдэг пүүсээр энэ онд шалгарсан мэдээлэл байна. Хятадын хөрөнгө оруулагчидтай маргааныг эвээр шийдэх гээд бараагүй манай Засгийн газар нэгэнт арбитрын шүүхэд дуудагдсан тул мөн л олон улсын туршлагатай хуулийн пүүсээс өмгөөлөл хүсэх нь тодорхой. Бидэнд олдсон мэдээллээр бол өмгөөллийн гэрээ байгуулах пүүсээ хараахан албан ёсоор сонгоогүй байгаа аж. Засгийн газар “Алтан дорнод Монгол”-ын хэрэг дээр хамтран ажилласан Америкийн “Милбанк, Твийд, Хадлэй энд Мклои”( Milbank, Tweed, Hadley & McCloy) пүүстэй байгуулсан гэрээгээ үргэлжлүүлэх магадлал өндөр юм. Нью-Йоркод төвтэй энэ пүүс АНУ, Европ, Азийн томоохон нийслэлүүдэд 10 салбартай. Үүсэн байгуулагдсанаас хойших 140 гаруй жилийн түүхээрээ дэлхийд тэргүүлэгч хуулийн пүүсэд тооцогддог. “Милбанк” Алтан дорнодын хэрэгт Монгол Улсын Засгийн газрын өмгөөлөгчөөр оролцохдоо аж лынхаа хөлсийг хоёр сая доллараар тохирч байсан. Харин Хятадын компаниудын эсрэг ажиллахаар гэрээг сунгах бол хөлсөө хэр өндөр дуугарахыг Засгийн газар тандаж байгаа аж.