Гачууртыг зүглэсэн гашуудлын цуваа тасрахаа болив. Оршуулах ёслолын өнгө төрх өнгөрсөн зууныг санагдуулаад зогсохгүй, зэвүүцэж сэжиг лэмээр үйл болон хувирав. Оршуулгын зан үйл бол тухайн улс үндэстний соёлын нэгээхэн хэсэг байдаг.

Манай өвөг дээдэс оршуулгын ёсыг чанд баримталж, соёлын томоохон зан үйл болгодог төдийгүй хорвоогоос одсон нэгнийгээ хүндэтгэлтэйгээр үддэг байв. Хогондоо дарагдсан, хоттойгоо айл саахалт оршуулгын газруудаа яая даа гэж байтал балар эртний үеийг санагдуулам бас нэгэн зан үйл айдас төрүүлэх боллоо.

Иргэдийн суурьшлын бүс, нийслэлийн ундны усны эх үүсвэр болох Туул голын тархин дээр, зуслангийн ногоон бүсэд талийгаачдыг ил тавьж оршуулах явдал сүүлийн үед бүр цагаандаа гараад байна. Золбин нохой, хон хэрээд бурхан болоочдоор хооллох болов. Хүний махаар хүнсээ хийж сурсан тэд ар гэрийнхнийг нь бараг яваагүй байхад зулгааж эхэлдэг гэж зарим хүнээс дууллаа. Ийм хэрцгий ёс XXI зууны монголчуудад тохирно гэж үү

Түүх сөхье. Социалист нийгмийн үед “Талийгаачийг ил задгай тавьдаг зан үйл нь хуучин нийгмийн бузар үлдэгдлийн нэг мөн” хэмээн үзэж тогтоол гарган хоригложээ. Ингэснээр 1990- ээд оныг хүртэл эртний энэ ёс бараг мартагдаад байв. Гэтэл сүүлийн хэдхэн жилийн дотор гаж гэмээр өнөөх заншил эргэн сэргэж эхлэв. Өдгөө нийслэлийг тойроод хүн ил тавьдаг үхээрийн газар нэг биш нэлээд хэд болчихож.

Гачууртын Шар хоолойн ам, Гүнжийн ам, 61- ийн гарам орчим, Өвөргүнт, Түргэний гол, Бөхөг, Тахилт, Орбит, Шарга морьт, Өлзийт хороо зэрэг газар ийм зан үйл олширсон талаар тэр хавийн оршин суугчид ярьж байна. Уг нь талийгаачийг ил тавьж оршуулахыг хориглосон тогтоол гурван ч удаа гарч байжээ.

Эхнийх нь 1955 онд гарсан бол хоёр дахь нь 1987 онд, хамгийн сүүлд 2005 онд нийслэлийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн 245 дугаар тогтоолоор хориглосон юм билээ. Ийн хориглосон гол шалтгаан нь халдварт өвчин тархах, орчны бохирдол, иргэдийн амгалан тайван байдал алдагдуулах зэрэг олон асуудалтай холбоотой.

Хуулиар бол өнөөдөр Монгол Улсад хоёр төрлийн оршуулгыг хүлээн зөвшөөрдөг. Энэ нь далд оршуулга буюу хайрцаглан газарт булах. Нөгөөх нь 2004 оноос эхэлсэн, чандарлаж оршуулах хэлбэр. Үүний дагуу хотын баруун, зүүн захад дэлхийн стандартад нийцсэн чандарлах газар байгуулагдаад үйл ажиллагаа явуулж байна. Хорвоо мөнх биш, нэг л өдөр та бид бурхан болно.

Тэр үед үр хүүхэд минь биднийг хэрээ, чоно, нохойн хоол бол гон өгвөл ямар байх вэ. Тийм сайхан санагдахгүй нь лав. Араатан жигүүртэнд буян болно гэж ийм зан үйл хийдэг гэх. Тэгвэл буян хийх өчнөөн олон боломж бий шүү дээ. Өнчин, ядуусыг хооллож, асрамжийн газрын хүүхдүүдийг ганц удаа ч болов баярлуулж болно. Эсвэл гуйлга гуйж суугаа хөөрхий хөгшинд хэдэн өдрийнх нь хоолны мөнгийг өгөөд явуулж яагаад болохгүй гэж. За яахав, хэнийгээ хэрхэн оршуулах нь хувь хүний эрх гэж бодъё.

Тэгвэл байгаль орчин, экосистемийн бохирдол, эрүүл мэндийн асуудлыг хаяж болохгүй. Эрдэм шинжилгээний судалгаанаас харъя. Улаанбаатарын хэмжээнд жилд 5800- 6500 иргэн нас бардаг байна. Үүний 30 гаруй хувь нь халдварт өвчин болон хорт хавдраар хорвоог орхидог гэжээ.

Байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээгээр нэг шарилаас 20 гаруй хортой хий байнга ялгарч экосистемд нөлөөлдөг аж. Түүнчлэн шар, сүрьеэ өвчин газар гэсэх цагаар буюу долдугаар сард хөрснөөс дэгдэж хүнд халдварлах магадлалтай байдаг гэнэ. Эрүүл мэндийн яамнаас гаргасан судалгаагаар 2009 оны долдугаар сард шар өвчин 2008 оныхоос хоёр дахин, сүрьеэ 11.7 хувиар нэмэгдсэн гэсэн статистик гарчээ.

Магадгүй энэ нь хүн ил тавих үйл хэт задгайрсантай ч холбоотой байж болно хэмээн мэргэжилтнүүд тайлбарлаж байгаа юм. Учир нь хөрс, газрын хэвлийд оршуулсан шарилд тухайн хүнийг үхэлд хүргэсэн өвчний нянгууд ялзралын үед 20 гаруй төрлийн химийн хорт бодис ялгаруулдаг гэнэ.

Хорт бодисууд газрын хэвлийд маш олон жил өвчлөл үүсгэх чадвараа хадгалдаг бөгөөд амьсгалаар болон ахуйн замаар тарж байдаг аж. Жишээ нь, боомын савханцар 30, сүрьеэгийн савханцар 30-40, тарваган тахал 40 жил ба түүнээс дээш хугацаанд амьдарч, өвчлөл үүсгэдэг юм байна. Талийгаачийг ил тавьж буй одоогийн зан үйлийг үнэндээ эртний ёс заншил хэмээн хэлэх аргагүй.

Бидний өвөг дээдэс халдварт өвчнөөр нас барагсдын цогцсыг заавал чандарлан оршуулдаг заншилтай байжээ. Түүнчлэн жирэмсэн эмэгтэй, осолд орж нас барсан, амиа хорлосон, бусдад хорлогдсон, мөн гоонь эр, бэлэвсэн эхнэрийн цогцсыг хүртэл чандарладаг байв. Тэгээд ч ил тавихдаа айл хотоос алс, өндөр уулын орой, эсвэл хөвч тайгын гүнд аваачдаг байсан заншилтай.

Угтаа бол 1940-өөд оноос хойш бид талийгаачдыг газарт булан оршуулж байгаа. Харин өнгөрсөн 60 гаруй жилийн дотор нийслэл хотыг тойрсон зөвшөөрөлтэй, зөвшөөрөлгүй 20 орчим оршуулгын газар бий болчихож. Бүр тодорхой хэлбэл, хотын 2000 орчим га газрыг оршуулгын талбай болгон заржээ. Бараг оршуулгын газаргүй дүүрэг байхгүй болтлоо өргөжин тэлсэн байх юм. Эдгээрийн дотроос Баянзүрх дүүрэг хамгийн олон буюу Алтан-Өлгий, Цагаан даваа, Оросын оршуулгын зэрэг хаагдсан газрууд байна. Үүнээс гадна зөвшөөрөлгүй таван газарт иргэд болон зарим нэг компани дур мэдэн оршуулгын ажил хийсээр байна.

Энэ нь нийслэлийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн “Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт шарил оршуулгыг зохион байгуулах журам”, “Нийслэлийн нутаг дэвсгэр дэх оршуулгын газрын хамгаалалтын бүсэд мөрдөх ашиглалтын журам”–ыг зөрчиж байгаа аж. Тухайлбал, Баянзүрх дүүргийн 20 дугаар хороо Гачуурт тосгоны нутаг дэвсгэрт байрлах “Мянган лангийн дэнж”- ийн оршуулгын газрыг нэрлэж болно. Оршуулга явуулах албан ёсны зөвшөөрөлгүй энэ газарт анх иргэд дур мэдэн цөөн тооны шарилтай жижиг оршуулгын газар бий болгожээ.

Иймд Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын захирамжаар тус оршуулгын газрын 10 га газрыг “Дурсгал” төслийн хүрээнд хамгаалалтад авч хашаа барихыг “Нирун Ари” компани болон “Зан үйл менежментийн нийгэмлэг” төрийн бус байгууллагад зөвшөөрсөн байна.

Тус шийдвэрийн дагуу “Нирун Ари” компани хамгаалалтад авч, хашаа барьж манаачтай болгосон аж. Гэвч гэрээгээр хүлээсэн үүргээ зөрчөөд зогсохгүй оршуулгын үйл ажиллагаа явуулах тусгай зөвшөөрөлгүйгээр зургаан жил талийгаачдыг “хүлээн” авсан байна. Ийн хууль зөрчихдөө мөнөөх газраа 10 гаруй га-гаар нэмж өргөжүүлэн 20 га газрыг эзэлсэн том оршуулгын газар байгуулж амжив.

Уг нь “Нирун Ари” компанийн “Мянган лангийн дэнж” оршуулгын газрыг хаасан захирамжууд гарсан юм билээ. Нийслэлийн Засаг даргын 2010 оны зургадугаар сарын 28-ны 1/774 тоот захирамжаар хаах шийдвэр гарчээ. Мөн Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга Б.Батзориг, тус дүүргийн 20 дугаар хорооны Засаг дарга Г.Ганболдын захирамжаар үйл ажиллагааг нь зогсоох шийдвэр гаргасан байна.

Гэвч шат дараалсан Засаг дарга нарын захирамж “Нирун Ари” компанийг дийлсэнгүй. Түүгээр зогсохгүй захирамж гарснаас хойш гуравхан сарын хугацаанд 120 гаруй талийгаачийг нутаглуулсан мэдээ авлаа. Ингэтлээ даварч буйн шалтгаан юунд байна вэ. Захирамжуудыг мөрдүүлэх тал дээр холбогдох байгууллагууд анхаарч ажиллахгүй байна уу. Угтаа бол энэ нь Засаг дарга нарын захирамж ямар хүчгүй байгааг харуулсан нэг жишээ. Үүнтэй холбоотойгоор зөвшөөрөлгүй оршуулгын газар өдрөөс өдөрт өргөжин тэлсээр байна.

Түүнчлэн эдгээрийг нө- хөн сэргээх, арчилж тордо ход чамгүй хөрөнгө шаардагдахыг хуучин оршуулгын газруудын жишээнээс харж болно. Дэлхийн бусад орон Оршуулгын тухай хуультай. АНУ гэхэд бүр 1887 онд, Герман 1934 онд, БНСУ 1961 онд Оршуулгын тухай хууль батлан мөрдөж байна. Хууль хяналтын дор зохион байгуулах ёстой зайлшгүй асуудлын нэг болоод тэр.

Гэтэл Монгол Улсад дээрх олон асуудлыг шийдвэрлэх эрх зүйн баримт, хууль алга. Наад зах нь халдварт өвчнөөр нас барсан хүнийг эрүүл ахуйн талаас нь хэрхэн халдварг үйжүүлэлт, хамгаалалт хийн аюулгүй оршуулах талаар мөрд өх дүрэм журам байхгүй байна шүү дээ. Хэдийгээр Оршуулгын тухай хууль байхгүй ч хяналтаа тавьж, дүрэм журмаа мөрдвөл ингэтлээ задгайрахгүй байх үндэс бас бий.

Харамсалтай нь, энэ олон сөрөг асуудлыг шийдвэрлэх эрхтэй, хяналт тавих үүрэгтэй холбогдох албаны хүмүүс, байгаль орчны болон эрүүл мэндийн байцаагч нар ажлаа хийхгүй байна. …Өнгөрсөн аравдугаар сард гэхэд Гачууртад 42 хүн ил тавьсан мэдээ байна. Үүний цаана бурхан болсон хэдэн хүн золбин нохойн хоол болдгийг хэлж мэдэхгүй юм. Монгол Улсын нийслэлд чимээгүй хотын хүрээ ийнхүү өдөр ирэх тусам тэлж, нас барагсдын цогцсоор “дүүрч” эхэллээ. Энэ Монголын эмгэнэл биш гэж үү.

 Ц.ЦЭВЭЭНХЭРЛЭН